Was te zien bij de VARA op

Was te zien bij de VARA op

Als de manometer goed staat

  • Als de manometer goed staat

    De komst van de stoommachine

    ...weet ik wel dat alles goed gaat.

    De opkomst van de moderne industrie vond in Nederland plaats in de tweede helft van de negentiende eeuw. Dat is ongeveer driekwart eeuw later dan in het Verenigd Koninkrijk, waar de wieg stond van de industrialisatie. Of dit te wijten was aan de Nederlandse ‘Jan Saliegeest’ of aan economische factoren, is moeilijk te zeggen. Belangrijk is dat de stoommachines hun weg vanuit hun moederland Groot-Brittannië naar Nederland vonden.

    Horlogemaker Steven Hoogendijk (1698-1788), de oprichter van het Bataafsch Genootschap voor Proefondervriendelijke Wijsbegeerte (een club die de experimentele wetenschap een war hart toedroeg), was fel voorstander van het invoeren van de stoommachine in Nederland. In zijn tijd werden stoommachines vooral gebruikt om waterpompen aan te drijven. Toen James Watt in Engeland de stoommachine moderniseerde, profiteerde vooral de textielnijverheid. Zo kon de groeiende wereldbevolking gekleed en warm blijven.

    "Vroeger was alles beter"

    "Maar vroeger was het veel beter, toen alles nog met de hand ging." De komst van de machine in de fabrieken wordt vaak als oorzaak gezien van de barre omstandigheden waarin textielarbeiders hun werk moesten doen. Die stelling klopt niet helemaal, handwerk had namelijk ook vaak net zulke nare gevolgen voor de gezondheid van textielarbeiders als het werk aan de machine.

    Wat was dan het probleem met de door stoommachines aangedreven fabrieken? Troelstra was er in 1894 om de volgende redenen niet over te spreken:

    “De machine is de vijand van den gewonen arbeider, dien hij werkloos maakt ; maar ook van den neringdoende, die de konkurrentie tegen het machinale werk niet kan volhouden. De groot-kapitalisten hebben feitelijk de groote fabrieken en machines in handen. Zij profiteeren er van, en arbeider en neringdoende gaan te gronde.”

    Oneerlijke concurrentie voor arbeiders en kleine middenstanders dus. Het ongeschoolde werk achter die weefmachines werd daarbij ook nog vaak door vrouwen gedaan. Vrouwenarbeid -die goedkoper was- werd gezien als een onvermijdelijk noodzakelijk kwaad. Een van de bezwaren was dat een gemengde werkomgeving een potentiële broedplaats was van onzedelijke toestanden. De stoommachine groeide zo uit tot een icoon van het gewetenloze kapitalisme, en ondermijnde ook nog eens de seksuele moraal. Geen fraai imago.

    Hoewel er altijd fans zullen blijven...

Achtergrond

Terug naar boven