Was te zien bij de VARA op

Was te zien bij de VARA op

Broeder Gerardus Johannes

  • zwertbroekvp
    VARA-oprichter Gerrit Jan Zwertbroek zwalkte door het leven: van antifascist tot collaborateur tot katholiek prediker.

    In de VARA-geschiedenis is geen verhaal zo vreemd als dat van Gerrit Jan Zwertbroek. Tijdens zijn leven bereisde Zwertbroek alle uithoeken van het politieke spectrum. Hij was in 1925 een van de oprichters van de VARA. Zijn zondagochtendtoespraken, waarin hij voor de radio zijn radicaal-socialistische ideeën uitdroeg leverden hem vele fans op. Hij was een enorm goede spreker, volgens Jaap van de Merwe had hij een ‘orgeltje in zijn keel’. Zijn linkse ideeën brachten de VARA voortdurend in de problemen. Regelmatig greep de overheid in in zijn teksten, en toen de VARA op instigatie van Zwertbroek in 1934 drie minuten stilte uitzond na de executie van Marinus van der Lubbe door de nazi’s volgde zelfs een tijdelijk uitzendverbod. De druppel was het programmeren van acht noten van de Internationale als pauzeteken, terwijl de overheid het uitzenden van strijdliederen verboden had. De minder radicale VARA-bestuurders, die hun best deden de omroep in de lucht te houden, zorgden er daarop voor dat Zwertbroek ontslagen werd. Behalve VARA-bestuurder was hij ook secretaris van de Arbeiter Radio Internationale en bood hij Duitse vluchtelingen van Hitler stiekem onderdak.

    Na zijn ontslag probeerde Zwertbroek aansluiting te vinden bij de communisten,  maar de CPH weerde hem. Uiteindelijk kwam hij terecht bij verschillende nationaalsocialistische splintergroepjes. Het moet voor hem fantastisch geweest zijn om in 1942 weer achter de radiomicrofoon plaats te nemen, nu in dienst van de bezetter. Zijn toespraken leken overigens veel op die van voor 1934. Zwertbroek mengde vrolijk ideeën van het socialisme met die van het fascisme. Het lijkt gek, van antifascist tot nazi. Zijn grootste tegenstrever bij de VARA was in zijn ogen de joodse Meyer Sluyser, wellicht is dat een deel van de verklaring.

    Na de oorlog werd Zwertbroek al snel opgepakt en in 1948 veroordeeld tot acht jaar cel. Na zijn vrijlating ging hij door het leven als katholiek geworden broeder Gerardus Johannes. Hij vond onderdak bij een katholieke woongemeenschap, maar ook daar maakte hij zich al snel onmogelijk. Jarenlang verkondigde hij daarna op straat in Amsterdam een mix van antisemitische en religieuze teksten, gekleed in monnikspij. De politie werd een aantal keer ingeschakeld. Die kon niet veel uitrichten, hij had een papiertje waarop verklaard werd dat hij krankzinnig, maar ongevaarlijk was. Gerrit Jan Zwertbroek stierf in 1977 op vierentachtigjarige leeftijd in een verzorgingshuis. 

Achtergrond

Terug naar boven