Was te zien bij de VARA op

Was te zien bij de VARA op

De Dageraad

  • dageraadvp
    Vrijdenkersvereniging De Dageraad was al vanaf 1848 zeer bekommerd om het lot van de arbeiders. Met name Eduard Douwes Dekker zette zich in voor de sociale kwestie.

    Een beweging die zich al in een vroeg stadium met het lot van de arbeiders bemoeide was de Dageraad. Dit was een humanistische organisatie van liberale vrijdenkers met als motto Magna est veritas et praevalebit: groot is de waarheid en zij zal zegevieren. Het initiatief voor de vereniging kwam van een groep vrijmetselaars, die een jaar eerder het gelijknamige tijdschrift hadden opgericht. Zij vonden dat de vrijdenkende mens zich met kennis van natuurwetenschappen en gebruik van de rede los kon vechten van de krachten die hem klein en dom hielden, zoals religie. Door artikelen te publiceren over populaire wetenschap en filosofie wilden zij het volk emanciperen.

    De beweging speelde in de periode na het revolutiejaar 1848 een belangrijke rol als verzamelpunt van arbeidersgroeperingen, die qua aanpak veel van elkaar verschilden. In de Dageraad vonden zij een plek waar zij met elkaar in gesprek konden, en elkaar konden steunen. De Dageraad was naast haar functie als intellectueel debatcentrum dan ook erg belangrijk als sociaal netwerk.

    Enkele leden van de vereniging waren aanwezig geweest bij de oprichting van het Nederlands Werklieden Verbond (de Internationale). De uitwisseling met deze vereniging maakte dat arbeiders zo niet alleen in aanraking kwamen met de kritiek op godsdienst, die in de Internationale al geuit werd, maar ook met de hierbij aansluitende kritiek op de maatschappij.

    In 1863 werd Klaas Ris lid van de Dageraad, waar hij Eduard Douwes Dekker (Multatuli) ontmoette. Die hield voor de Dageraad een tiental spreekbeurten, waarin hij zich onder andere uitsprak over de arbeiderskwestie. Dekker geldt als een van de voornaamste leden van de vereniging. Met name zijn stellingname dat de mens zijn natuur moet volgen en zich geen regels op mag laten leggen, vond veel weerklank. In zijn Ideën publiceerde Multatuli een overzichtje van wat arbeiders verdienden, gebaseerd op het huishouden van Klaas Ris. Dat leidde tot nogal wat ophef.

    Vanaf 1865 werden veel werklieden lid die later in de arbeidersbeweging leidende functies innamen. Ook Ferdinand Domela Nieuwenhuis zou zich aansluiten. In 1884 scheidde hij zich met de socialisten af van de Dageraad, wat een aderlating betekende. De vereniging kwam in zwaar weer terecht, maar bleef zich toeleggen op maatschappelijke kwesties, zoals algemeen- en vrouwenkiesrecht, vrij onderwijs, anti-militarisme en meer. De vrijdenkers Aletta Jacobs en C.V. Gerritsen richtten in 1881 de Nieuw-Malthusiaanse Bond op, en de Dageraad richtte vanuit haar steunfondsen enkele sociale vangnetten op voor niet-kerkelijken.

Achtergrond

Terug naar boven