Was te zien bij de VARA op

Was te zien bij de VARA op

Ome Jan

  • zonnestraalvp
    Jan van Zutphen wat secretaris van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond en richtte sanatorium Zonnestraal op.

    Jan van Zutphen werd geboren in 1863. Op jonge leeftijd verloor hij zijn moeder en zus aan tuberculose. Een ziekte die in die tijd veel slachtoffers maakte, er waren immers nog geen antibiotica. Jan ging in de leer bij een timmerman, maar na een nare val van een steiger liet zijn vader hem voor diamantslijper leren. Dat was een relatief veilig beroep. Jan bleek talent te hebben: op zijn twintigste was hij al briljantslijpersbaas, een hoge functie.

    Ondanks het relatief stabiele en grote inkomen dat bij deze baan hoorde voelde hij zich verwant met de socialisten. Hij was lid van de SDB en voorzitter van de Sociaal-Democratische Diamantwerkersvereeniging, een vakgroep van de SDB. In 1894 neemt hij de leiding bij een grote diamantslijpersstaking. Hieraan deden ongeveer tienduizend mensen mee. Vanwege het succes van deze staking – dat mede te maken had met de deelname van de vele joodse diamantbewerkers onder leiding van Henri Polak – werd de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond opgericht. Polak, de ideoloog, werd voorzitter. Van Zutphen, de man van het volk, werd secretaris. Dat bleef hij van 1898 tot 1928. Daarnaast bekleedde hij andere functies, zo zat hij in het dagelijks bestuur van de NVV en was hij gemeenteraadslid voor de SDAP in Amsterdam.



    “Ome Jan” -een bijnaam die hij aan zijn brede populariteit en vast ook aan zijn aartsvaderlijke baard te danken had- trok het zich aan dat zo veel mensen stierven aan tuberculose. Ook zijn eerste vrouw was er aan overleden net als een dierbare jeugdvriend. Daarom begon hij het “Koperen Stelenfonds”. Koperen staafjes die gebruikt werden bij het diamantslijpen werden als ze versleten waren ingezameld en verkocht. Van het geld werden doorgaans uitjes betaald, maar Van Zutphen besteedde de opbrengst nu aan tuberculosebestrijding bij diamantbewerkers. Toen de inkomsten tegenvielen bedacht hij dat het waardevolle diamantslijpsel gedestilleerd zou kunnen worden uit het diamantslijpersafval. Een wetenschapper uit Delft speelde het klaar. Zo werd al snel ruim vier miljoen gulden opgehaald. Hiermee kocht Van Zutphen een landgoed in Hilversum, en daar verrees sanatorium Zonnestraal. Het architectonische hoogstandje, ontworpen door Jan Duiker, is aan het begin van de 21e eeuw gerestaureerd. 

    In de Tweede Wereldoorlog hielp ome Jan Joodse patiënten en anderen te vluchten en onder te duiken. Van Zutphen bleef tot 1956 betrokken bij sanatorium Zonnestraal. Een jaar eerder leidde hij –op 92-jarige leeftijd- nog een staking in de diamantindustrie. Hij overleed in 1958.

Achtergrond

Terug naar boven